Wanneer wie / die

Terug naar Essays
Terug naar Nederlands
Home


Wanneer wie / die

wie schrijft, die blijft
die schrijft, die blijft
wie in hem gelooft, (die) zal het eeuwige leven hebben
die in hem gelooft...

Die / Wie het eerst komt, die / wie het eerst maalt?

 '[ Wie / Die ] het eerst komt, [ wie / die ] het eerst maalt' is een bekende uitdrukking (betekenis: 'wie het eerst ergens is, wordt het eerst geholpen'). Welke woorden moeten er op de plaats van de haakjes staan?

Volgens de meeste naslagwerken hoort op de eerste puntjes die of wie te staan, en op de tweede puntjes niets: 'Die / Wie het eerst komt, het eerst maalt.' Die of Wie betekent hier 'hij / zij die, degene die', wat in gewoon taalgebruik meestal uitgedrukt wordt met wie (de grammaticale term daarvoor is 'betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent'). Na de komma wordt die (of wie) niet herhaald, hoewel dit het ritme van de uitdrukking wel ten goede zou komen. In de praktijk horen we dan ook vaak 'Wie het eerst komt, die het eerst maalt', een variant waar eigenlijk weinig tegen in te brengen is. Overigens kan het weggelaten worden; de naslagwerken vermelden ook de vorm 'Die eerst komt, eerst maalt.'

De uitdrukking stamt uit de molenaarswereld en kan vrij letterlijk worden geïnterpreteerd. Het Utrechts Placaatboek (een boek met voorschriften en verorderingen) schreef anno 1632: "De moolenaars [ zullen ] gehouden wesen, het koorn, het welck eerst op de moolen gebragt wort, eerst te maalen, zonder ymand, die nakomt, te praefereeren voor den geenen, wiens koorn eerst ter moolen is gebragt."

*

Waarmee / met wie (de mensen - ik samenwerk)

Vraag
Mag je met waarmee, waarvan, waarover, waaraan enzovoort naar personen verwijzen, of moet je in plaats daarvan met wie, van wie, over wie, aan wie enzovoort gebruiken?

Antwoord
Beide verwijzingen zijn mogelijk. Het gebruik van vormen als waarmee om naar personen te verwijzen is informeler dan dat van de verbindingen met wie en (nog) niet voor iedereen aanvaardbaar. Om kritiek te vermijden, is het raadzaam in geschreven taal voor personen met wie enzovoort te gebruiken in plaats van waarmee enzovoort.

Toelichting
Een bekende schoolregel is het verbod om met een zogenoemd betrekkelijk voornaamwoordelijk bijwoord als waarmee naar personen te verwijzen. In de spreektaal wordt dit onderscheid niet of nauwelijks gemaakt. Omdat veel taalgebruikers deze regel misschien niet altijd consequent toepassen, maar wel kennen, is het aan te bevelen de regel wel in acht te nemen, althans indien men kritiek wil vermijden.


© Piet/er Bult